Rõ ràng sau giờ làm muốn nghỉ ngơi, nhưng mở điện thoại lên lướt một cái đã đến 12 giờ, dọn dẹp xong lại đến giờ đi làm.
Trong thời đại vật chất phồn vinh, chúng ta lại thường bị ngoại vật làm phiền, nội tâm ngày càng trống rỗng.
Rõ ràng công nghệ không ngừng phát triển, nhưng dường như chúng ta khó cảm thấy hạnh phúc.
Đời sống vật chất tuy phong phú, nhưng số người mắc trầm cảm ngày càng nhiều.
……
Đây là tâm trạng của vô số người sống ở thành phố lớn. Gần đây chúng tôi đã có cuộc trò chuyện với Phó Giáo sư Wang Xiaowei, Khoa Triết học, ĐH Nhân dân Trung Quốc, tác giả cuốn “Chiều sâu của đời thường”.
Ông nói: “Công nghệ không trung lập, tất cả chúng ta đều bị hệ thống kiểm soát, giải dược là quay về đời thường, bởi đời thường không nằm trong hệ thống”.
Dưới đây là phần tinh lược của cuộc phỏng vấn, hy vọng sẽ mang lại cho bạn những gợi mở.
Hỏi: Ông nghiên cứu triết học công nghệ, chúng ta hiểu ứng dụng của triết học công nghệ trong đời sống hàng ngày như thế nào?
Wang Xiaowei: Triết học công nghệ là một nhánh nhỏ của triết học, quan tâm đến tác động của khoa học công nghệ đối với con người và thế giới. Ứng dụng của khoa học công nghệ, ban đầu chúng ta nghĩ rằng nó đều tốt, có tư tưởng không tưởng về công nghệ. Nhưng vài năm nay tình hình phức tạp hơn, như công nghệ hạt nhân, công nghệ sinh học, trí tuệ nhân tạo… đều gây ra những cú sốc khá lớn.
Mọi người có thể nghĩ rằng trong tương lai không xa, robot sẽ thay thế chúng ta, gen của con người cũng sẽ bị cải tạo, rủi ro công nghệ bắt đầu liên quan đến đời sống cụ thể của mỗi người. Trước đây chỉ có một số ít nhà triết học, nhà đạo đức học quan tâm, nay mọi người đều quan tâm đến thách thức công nghệ. Triết học công nghệ có thể cung cấp cho chúng ta một góc nhìn để xem xét những thách thức này.
Hỏi: Có quan điểm cho rằng công nghệ trung lập, then chốt nằm ở sự lựa chọn của con người, ví dụ một số doanh nghiệp đề ra sứ mệnh và tầm nhìn “công nghệ hướng thiện”, ông nghĩ sao?
Wang Xiaowei: Theo lẽ thường, nhiều người cho rằng công nghệ trung lập, như dao có thể dùng để giết người, cũng có thể dùng để nấu ăn. Nhưng trong lĩnh vực triết học công nghệ, vài năm trở lại đây, ngày càng nhiều nhà triết học cho rằng công nghệ không trung lập, ngày càng nhiều người cho rằng công nghệ chứa đựng giá trị.
Nhà triết học Pháp Latour đưa ra nhiều ví dụ, như ô tô, bạn liên tục yêu cầu “phía trước trường học giảm tốc độ” nhưng hiệu quả rất kém. Sau đó kỹ sư làm gờ giảm tốc, hiệu quả rất rõ rệt. Latour cho rằng kỹ sư đang viết kịch bản, nhúng kịch bản vào công nghệ vật chất, khi bố trí trên đường, tài xế phải phối hợp giảm tốc. Vì vậy công nghệ chứa đựng kịch bản, không thể nói nó trung lập.
Một ví dụ khác, nghe nói Hoàng tử Nga thời đó tặng Sứ thần Lý Hồng Chương một khẩu súng lục bằng vàng làm quà. Khi Lý Hồng Chương cầm súng lên, nhận thấy xung quanh tĩnh lặng, khói bếp lan tỏa, liền lặng lẽ đặt súng xuống. Có câu “mang lợi bên mình, sát tâm tự khởi”, chức năng của công nghệ, sự sắp xếp vật chất đã tạo ra sức thuyết phục với bạn. Nếu bạn là cái búa, nhìn ai cũng là đinh, nếu bạn cầm súng, nhìn ai cũng là bia. Công nghệ trung lập đến thế ư? Thực ra rất phức tạp.
Hỏi: Triết học thường nói con người có tính chủ thể, đồ vật là vật phụ thuộc của con người. Nhưng ông vừa nói gờ giảm tốc cũng có tư tưởng riêng, nó dường như cũng là một chủ thể.
Wang Xiaowei: Tôi nghĩ Latour sẽ không nói gờ giảm tốc là chủ thể, ông phủ nhận sự phân đôi chủ thể – khách thể. Trong bối cảnh này, tôi là chủ thể, là tồn tại tự do lý tính, công nghệ là khách thể. Latour nói điều này là sai, bản thân nó là một thành kiến hiện đại. Bạn nên quan sát từ tầng cao hơn hành động của chúng ta được tạo ra như thế nào. Ví dụ trong những vụ án do bộc phát, có người sẽ nói nếu lúc đó không cầm dao, tuyệt đối sẽ không làm. Nhưng trong tình huống cụ thể, người cầm dao dễ phạm tội bốc đồng hơn. Latour đề nghị chúng ta dùng góc nhìn đối xứng để xem xét sự hình thành của hành động, đừng chỉ tập trung vào con người, mà hãy quan sát con người và sự vật cùng nhau tạo ra hành động cụ thể.
Hỏi: Từ góc nhìn đối xứng, có vẻ hơi tách con người ra, nhìn từ góc nhìn thứ ba.
Wang Xiaowei: Từ góc nhìn thứ ba, cũng dễ coi con người là tác nhân duy nhất. Con người có thực sự tự do, lý tính như chúng ta tưởng tượng không? Tôi nghĩ dường như không. Đặc biệt trong đời sống hiện đại, sự tự do hành động của con người bị hạn chế cao độ, luôn bị điều tiết sâu bởi các tình huống vật chất, tình huống công nghệ khác. Rất nhiều thuật toán hiện nay đang vẽ nên bức tranh kỹ thuật số hoàn chỉnh về bạn, rồi dụ dỗ bạn. Bạn rõ ràng đã có 27 đôi giày, nhưng vẫn mua đôi thứ 28, hệ thống công nghệ đó tạo ra sức thuyết phục rất mạnh. Đặt bất kỳ ai vào bối cảnh công nghệ ngày nay, rất khó để không “chặt tay”.
Hỏi: Làm thế nào để vượt qua sự kiểm soát mang tính hệ thống này?
Wang Xiaowei: Tôi nghĩ không gian để người thường chống lại sự dẫn dắt của công nghệ rất nhỏ. Một phương pháp tôi tự thử là quay về đời thường, bởi đời thường không nằm trong hệ thống. Bạn không thể nghĩ rằng tôi không xem điện thoại, khi nghĩ như vậy thực ra bạn đang chống lại nó, trong khi chống lại cũng đồng thời phóng đại nó. Cách tốt hơn có lẽ là tìm một thứ bạn yêu thích, đầu tư thời gian và tâm sức, điện thoại tự nhiên sẽ trở nên không quan trọng. Điện thoại giờ không còn là tâm điểm của tôi, tôi tập trung vào bể cá của mình, hệ sinh thái trong bể mỗi ngày đều khác biệt, cho cá ăn, cạo rêu, đều rất hạnh phúc.
Hỏi: Nhưng sự phát triển của công nghệ cũng làm cho cuộc sống ngày càng tiện lợi, đang xâm chiếm đời thường của chúng ta từ nhiều mặt, làm sao để thực sự bước vào cuộc sống?
Wang Xiaowei: Mỗi người có thể có những cách khác nhau. Ví dụ tôi nuôi một bể cá, nhiều người sẽ nói bạn rảnh thật, chúng tôi làm việc từ sáng đến tối, làm gì có thời gian nuôi cá. Có một điều tôi rất thắc mắc, ví dụ một nhân viên văn phòng ở thành phố siêu lớn, họ thực sự không có thời gian, hay đang diễn sự bận rộn? Cuộc sống hiện đại mang tính chất diễn xuất, không ít người cố gắng đóng vai một người bận rộn. Sau đó bạn có thể tự hỏi, bản thân tốt hơn trông như thế nào? Cuộc đời tốt đẹp hơn là ai nói với bạn? Đó là do tôi tự suy nghĩ, hay là do mạng xã hội thẩm thấu vào tâm trí tôi một cách vô thức?
Tôi nghĩ nỗi đau bận rộn nhiều khi không phải do ngoại cảnh gây ra, mà là sự tự thúc ép của con người. Han Byung-Chul trong “Xã hội mệt mỏi” nói bạo lực của xã hội chúng ta không còn là đe dọa, giám sát, mà là khuyến khích. Xã hội tràn đầy sự khẳng định, mọi người luôn cổ vũ bạn phải lạc quan, dũng cảm, phấn đấu, tán dương bạn mọi lúc, khiến mỗi người đều thấy mình “đặc biệt”, dẫn đến việc mọi người đang tự thúc ép, diễn một cuộc đời bận rộn. Như vậy, cả đời thường bị bỏ rơi. Có lẽ dần dần, sau tuổi 40, bạn sẽ thấy diễn mệt quá, mình không thể thành Einstein, cũng không thể thành Jack Ma, lúc đó sẽ dần dần quay về đời thường.
Bên cạnh tôi có nhiều người năm mươi, sáu mươi tuổi, rất thành công trong giới học thuật, cuộc sống của họ bắt đầu trở nên đơn điệu, không muốn đóng vai ai nữa, dần dần chấp nhận bản thân. Người trẻ có thể coi thành phố như một khu rừng mưa, sức khám phá mạnh mẽ. Lefebvre chỉ ra rằng thành phố hiện đại là một tủ trưng bày tiêu dùng khổng lồ. Làm sao để vượt qua chủ nghĩa tiêu dùng? Lefebvre nói có thể coi thành phố như một tác phẩm nghệ thuật. Nhưng nếu bạn coi thành phố như một sinh thể sống, như một khu rừng mưa, bạn sẽ thấy được những điều đằng sau bê tông cốt thép. Thực ra trong thành phố có rất nhiều kẽ hở, bạn bước xuống lầu sẽ thấy nhiều kẽ hở có cây cối mọc, thậm chí có cả động vật sống. Nhìn từ diện tích bề mặt trái đất, thành phố lại là kẽ hở. Tương tự, khi nhìn vào địa hình cuộc đời mình, bạn nên coi cái gọi là thành công trong mắt người khác là một kẽ hở, tuyệt đối không phải toàn bộ bức tranh của cuộc đời. Trong cuộc đời chúng ta có rất nhiều điều thú vị, như nấu một bữa ăn, đi dạo một vòng, đó đều là những cuộc sống giản dị vững chãi.
Cỏ cây trong núi không muốn trở thành cây đại thụ, cũng không giả vờ làm hoa, nó không quan tâm đến trạng thái của các loài thực vật khác, không tự ti, không nghĩ mình chỉ là một loài cỏ thấp bé trong hệ sinh thái.
Hỏi: Trong sách của ông có miêu tả “lối sống giản dị và vững chãi”, có thể nói cụ thể về lối sống đó không?
Wang Xiaowei: Tại sao cuộc sống nên giản dị? Bởi vì cuộc sống vốn rất giản dị, nó có nhịp điệu riêng, quá phức tạp thì không giống cuộc sống. Trong xã hội hiện đại, đời sống vật chất của người bình thường vẫn được đảm bảo, nhưng chúng ta dường như làm cho cuộc sống trở nên quá phức tạp. Tôi thường nghĩ liệu có nên đọc thêm một cuốn sách, liệu có nên có thay đổi lớn trong 5 năm tới, và xử lý quan hệ với đồng nghiệp như thế nào. Và tôi đọc “Binh pháp Tôn Tử”, “Điểm yếu của con người”, cuộc sống cần phải phức tạp như vậy sao? Nó có thể không như vậy. Cuộc đời không phải là bài toán khó. Nhìn những chú nai chạy trên núi, chú thỏ đào hang, chúng đều không có bài toán phải giải, chúng ta thì ngày nào cũng giải đề. Đó có thể là quên đi bản chất của cuộc sống. Nhưng bạn có thể giữ một chiều hướng khác, cuộc sống vốn có thể rất giản dị, cứ giữ mình trong những bài toán khó sẽ rất đáng tiếc.
Hỏi: Hiện nay là thời đại dư thừa vật chất, cũng xuất hiện các khái niệm như cắt bỏ và tối giản, ông nhìn nhận thế nào về mối quan hệ giữa đồ vật hàng ngày và cuộc sống của chúng ta, chúng ta nên xử lý mối quan hệ với đồ vật như thế nào?
Wang Xiaowei: Tôi không phản đối cắt bỏ, nhưng tôi nghĩ điều quan trọng hơn không phải là từ chối đồ vật, mà là phải kính trọng đồ vật từ tận đáy lòng. Điểm mấu chốt của cắt bỏ là loại bỏ thứ gì đó, để nó rời khỏi thế giới sống của bạn. “Chiều sâu của đời thường” đề cập đến việc chúng ta cần xem xét một cách tâm huyết có thể kết nối sâu sắc với những đồ vật nào, để nó đi vào trải nghiệm sống của tôi. Ở Nhật có tục “cúng kim”, khi cây kim dùng nhiều năm bị gãy, người ta cắm nó vào miếng đậu phụ, để nó được yên nghỉ trên thứ mềm nhất. Sự biết ơn đối với đồ vật, Trung Quốc cũng có. Gần nhà tôi người ta hay phơi thịt muối, một hôm mẹ tôi về nói: “Mấy hôm nay mang thịt vào nhà, để ông mặt trời nghỉ vài ngày.” Đó là sự trân trọng sâu sắc đối với vạn vật. Khi có lòng biết ơn với đồ vật, thái độ nghiêm túc, bạn tự nhiên sẽ để ít thứ hơn vào đời sống mình, khách quan cũng đạt được hiệu quả cắt bỏ.
Tại sao tôi nghĩ cắt bỏ không tốt? Thứ nhất, nó trở thành một cách bán mô hình sống, thường là một căn nhà rất lớn, đồ nội thất do nhà thiết kế thực hiện, đó là lối sống rất đắt đỏ. Thứ hai, khi bạn cố gắng từ chối một thứ, chính sự từ chối đó sẽ phóng đại thứ đó. Một độc giả đọc “Chiều sâu của đời thường” để lại bình luận khiến tôi rất xúc động. Cô ấy nói sau khi bố mất, khi hỏa táng xong phải thu dọn di vật, mẹ cô kể về từng món, mỗi bộ quần áo đều gắn với một quá khứ. Tôi có thể cảm nhận được sự ấm áp trong đó.
Hỏi: Xã hội hiện đại tuy dư thừa đồ vật, nhưng con người thường cảm thấy thiếu thốn, nhiều người mua sắm để lấp đầy khoảng trống bên trong. Sự thiếu thốn này được tạo ra như thế nào? Làm thế nào để xóa bỏ cảm giác thiếu thốn này?
Wang Xiaowei: Có thể đó là một căn bệnh hiện đại. Trong xã hội hiện đại, các giá trị truyền thống đều bị giải cấu trúc. Thượng đế đã chết, truyền thống đã chết, chúng ta dần mất đi một hệ thống ý nghĩa tổng thể, phải coi hạnh phúc cá nhân là tiêu chuẩn duy nhất của một cuộc sống đúng đắn. Niềm vui có bằng hạnh phúc không? Nếu có thể đánh đồng, thì niềm vui của xã hội hiện đại chắc chắn nhiều hơn trước, nhưng tại sao nhiều người lại không cảm thấy hạnh phúc? Có lẽ lối sống lấy niềm vui cá nhân làm thước đo duy nhất là không lành mạnh. Công nghệ ở đây là kẻ đồng lõa, cung cấp tiện lợi và hàng hóa để bạn vui vẻ nhất có thể. Tôi không phản đối công nghệ, nhưng có lẽ cần phải phản tư về công nghệ. Ở nước phương Tây có nhiều người theo chủ nghĩa bảo thủ, họ cho rằng trở về với truyền thống ở mức độ vừa phải, quay về với nghi lễ, có thể giúp chúng ta xoa dịu nỗi trống rỗng và đau khổ bên trong. Bản thân tôi cũng đang trải qua nỗi đau này, nhưng thử dùng đời thường để đối kháng, hiệu quả hiện tại tạm được.
Hỏi: Ông nghĩ con người hiện đại thường mắc phải những sai lầm gì khi theo đuổi hạnh phúc? Làm thế nào để tìm được hạnh phúc thực sự trong thời đại vật chất phong phú?
Wang Xiaowei: Tôi không biết cụ thể phải tìm như thế nào, nhưng tôi biết rõ niềm vui không bằng hạnh phúc. Hạnh phúc có thể bao gồm một phần niềm vui, nhưng chắc chắn niềm vui không bằng hạnh phúc, nếu bạn coi mọi nội dung cuộc sống đều là theo đuổi niềm vui, rất có thể sẽ mang lại bất hạnh. Schopenhauer từng nói cuộc đời dao động giữa hai cực, không đạt được thì đau khổ, đạt được thì trống rỗng. Điều có thể mang lại cho tôi sự thỏa mãn lâu dài thực ra không phải là niềm vui, mà là thấy một mối quan hệ được sinh thành và củng cố. Ví dụ tôi mua một món đồ đắt tiền cho mình, niềm vui ngắn ngủi. Nhưng nếu cả gia đình cùng chia sẻ, có thể có được cảm giác mãn nguyện lâu dài. Điều thực sự khiến con người hạnh phúc là tình yêu, chứ không phải chân lý, càng không phải niềm vui. Đó là quan điểm của Camus.
Bài viết từ WeChat: Zhenghe Island (ID: zhenghedao), Phỏng vấn: Wang Xiaowei (Phó Giáo sư ĐH Nhân dân, tác giả “Chiều sâu của đời thường”), Biên tập: Mi Liping.
💬 Bình luận nổi bật